Hvað eru dráttarvextir?

Hvað eru dráttarvextir?

Dráttarvextir eru vextir sem falla til vegna vanskila á greiðslu peningakröfu. Á Íslandi eru dráttarvextir reglubundnir í lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Lögin veita nokkurt svigrúm til frávika með samningi í viðskiptasamskiptum, en mikilvægustu ákvæðin — þar á meðal vaxtastigið — má ekki víkja frá neytendum í óhag.

Dráttarvaxtastigið er umtalsvert hærra en almennar bankavextir. Hugmyndin að baki er að vaxtastigið eigi að vera skýr hvatning til skuldarans um að greiða útistandandi kröfu á gjalddaga. Það á ekki að «borga sig» að seinka greiðslu umfram gjalddaga.

Á Íslandi er dráttarvaxtastigið ákvarðað í hverjum mánuði og skal vera grunnur dráttarvaxta samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands með álagi 7 prósentustiga. Gildandi dráttarvaxtastig er 15,00 % fyrir tímabilið 1.3.2026–31.3.2026.

Dráttarvextir byrja að falla til á gjalddaga kröfu ef gjalddagi er ákveðinn fyrirfram. Sé gjalddagi ekki ákveðinn fyrirfram byrja dráttarvextir að falla til í fyrsta lagi 30 dögum eftir að skrifleg greiðsluáskorun var send. Fresturinn 30 dagar gildir jafnvel þótt greiðslufrestur í áskoruninni sé styttri — þar af leiðandi getur myndast «dráttarvaxtafrítt tímabil» þótt greiðsla sé seinkuð, til dæmis við reikningskröfu með 14 daga greiðslufresti.

Norræn löggjöf um dráttarvexti

Verulegir hlutar löggjafar innan EES-svæðisins voru samræmdir þegar ríkin árið 2002 löguðu innlenda löggjöf sína að tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2000/35/EB frá 29. júní 2000 um aðgerðir gegn greiðsludráttum í viðskiptum.

Þessari tilskipun var síðar skipt út fyrir tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2011/7/ESB frá 16. febrúar 2011 um aðgerðir gegn greiðsludráttum í viðskiptum. Tilskipunin inniheldur ákvæði sem miða að því að styrkja réttarstöðu kröfuhafa við greiðsludrátt í viðskiptum.

Lagt hefur verið til að 2011-tilskipuninni verði skipt út fyrir reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins um aðgerðir gegn greiðsludráttum í viðskiptum, COM(2023) 533 frá 12.9.2023. Tillagan hefur þó mætt töluverðri andstöðu og óvíst er hvort og hvenær hún tekur gildi.

Þótt löggjöfin sé að vissu marki samræmd eru enn mikilvægur munur á lögum um dráttarvexti — og því vaxtastigi sem beitt er — í hverju norrænu landanna.

	Land	Gildandi lög	V/V
	Ísland	Lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu	Já
	Noregur	Lov 17. desember 1976 nr 100 om renter ved forsinket betaling m.m.	Nei
	Svíþjóð	Räntelagen (1975:635)	Nei
	Danmörk	LBK nr 459 af 13/05/2014 (Renteloven)	Nei
	Finnland	Korkolaki (633/1982)	Nei
	Grænland	Bekendtgørelse for Grønland af lov om renter ved forsinket betaling m.v. af 15.9.2015 nr 1075	Nei
	Færeyjar	Morarenteloven og BEK nr. 842 af 23. juli 2004	Nei
	Álandseyjar	Korkolaki (633/1982) — finsk lov med riksbehörighet	Nei

V/V = Vaxtavextir. Ísland er eina norræna landið þar sem vaxtavextir á dráttarvöxtum leiða beint af lögum.

Vaxtímabil og vaxtadagar

Vaxtímabil

Á meðan önnur norræn lönd breyta dráttarvaxtastigum sínum á hverju almanakshálfári breytast dráttarvaxtastigin í hverjum mánuði á Íslandi. Þetta gerir útreikning dráttarvaxta sem lúta íslensku rétti flóknari og óyfirsjáanlegri en í nágrannalöndunum.

Vaxtadagar

Í Danmörku, á Grænlandi, í Færeyjum og á Íslandi hefur lengi verið venja að dráttarvaxtaútreikningar byggi á því að vaxtaár hafi 360 daga og allir mánuðir séu reiknaðir með 30 dögum. Í Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og á Álandseyjum hefur verið gengið út frá því að vaxtaár hafi 365 (366) daga.

Danmörk, Grænland og Færeyjar hafa á síðustu árum tekið upp raundaga eins og notaðir eru í öðrum norrænum löndum. Á Íslandi hefur hins vegar verið haldið í 30 daga á mánuði og 360-daga ár fyrir dráttarvaxtaútreikninga.

Vaxtavextir

Vaxtavextir eru ekki reiknaðir á dráttarvexti í neinu norrænu landanna, nema á Íslandi þar sem vaxtavextir leiða beint af lögum. Þetta gerir íslenska dráttarvaxtaútreikninga verulega flóknari en í öðrum norrænum löndum.

Vísitölubinding lánastaða

Vegna sögulegra áskorana af völdum óstöðugra gengismála hefur á Íslandi myndast lögbundin hefð fyrir algengu lánafyrirkomulagi sem felur í sér verðtryggingu lánastöðu samkvæmt vísitölu neysluverðs, auk þess sem lántakandi greiðir vexti. Þessu má ekki rugla saman við gjaldeyrislán sem eru í boði í öllum norrænum löndum. Með verðtryggðu láni tekur lántakandi áhættu á verðlagsþróun — hafi verðlagsþróun á einu ári verið 5 % og lánastöðan var 3 000 000 kr. við ársbyrjun án afborgana, nemur lánastöðan í lok árs 3 150 000 kr. Og það kemur ofan á vexti af láninu.

Saga og langtímavaxtaútreikningar

Öðru hverju þurfa lögmenn og aðrir að geta reiknað vexti yfir langan tíma. Það er ekki einfalt að reikna sögulega vexti þar sem lagabreytingar hafa skilgreint að tiltekin vaxtaákvæði gildi aðeins ef krafa hefur stofnast eftir ákveðin tímamörk. Hafi krafa stofnast fyrir þessi tímamörk verður að reikna vexti samkvæmt eldri löggjöf.

Á Norðurlöndum gildir þetta meðal annars um vaxtaútreikninga í Danmörku þar sem fyrir útreikninga aftur til fyrir árið 2013 þarf að taka afstöðu til þess hvenær krafa stofnaðist til að geta beitt réttu dráttarvaxtastigi. Sambærileg álitamál má búast við að komi einnig upp við framtíðarbreytingar á löggjöf.

Óvenjulegar markaðsaðstæður

Tvö tilvik hafa komið upp þar sem markaðsaðstæður voru óvenjulegar: fjármálakreppan sem sérstaklega reið á Íslandi og Covid-faraldurinn. Hvort tveggja hafði í för með sér óvenjulegar aðstæður á meðal annars gjaldeyrismarkaði sem höfðu áhrif á útreikning og meðferð dráttarvaxta í nokkrum norrænum löndum.

Afleiddar vaxtagerðir

Fjöldi vaxtagerða í norrænum löndum byggir á mismunandi þáttum þess dráttarvaxtastigs sem í gildi er á hverjum tíma. Á Íslandi eru áfallnir dráttarvextir sjálfir vaxtaberandi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 — eitt af þeim atriðum sem gera íslenska vaxtaútreikninga sérstaka meðal norrænna landa. Í Noregi er til dæmis millistig samkvæmt erfðalögum og hjúskaparlögum (dráttarvaxtastigið − 6 prósentustig) og dráttarvextir af eftirágreiddum tryggingabótum (helmingur dráttarvaxtastigsins).

Frjálst skilgreindir vextir

Í samningssamböndum sem falla ekki undir framangreind ESB-tilskipanir gildir að meginreglu samningsfrelsi varðandi vexti og vaxtaútreikninga. Það er ekki óalgengt að hafa reglur um vaxtahöfnun, hugsanlega vexti sem reiknast á mánuði. Sérstaklega við mánaðarlega útreikninga eða höfnun sem miðast við hvenær vanskil urðu (12 mánaða hlaupandi höfnun) geta útreikningarnir orðið flóknir.

Viðvarandi viðskiptareikningasambönd

Í viðvarandi skuldasamböndum þar sem fjöldi viðskipta fer fram á tímabili getur hrein staða verið bæði neikvæð og jákvæð. Dæmi er kassakreditur tengdur bankareikningi þar sem stöðin getur verið bæði jákvæð og neikvæð. Vaxtastigið sem þú greiðir fyrir kassakreditinn víkur að jafnaði frá þeim vöxtum sem þú færð við jákvæða stöðu — sem skapar aukið flækjustig í útreikningum.

Hið sama gildir um kreditkortasambönd þar sem margar skuldfærslur og innborganir eiga sér stað á einum mánuði með mismunandi vaxtastigum eftir formerki stöðunnar.

Flóknir útreikningar: loftslagslöggjöf um losunarkvóta

ESB hefur sett tilskipanir (tilskipun 2003/87/EB um losunarkvóta) um viðskipti með heimildir til losunar gróðurhúsalofttegunda, með síðari breytingum. Loftslagsstofnun viðkomandi ríkja er skylt að leggja á brotaárgjöld á aðila sem losa gróðurhúsalofttegundir án nægilegs fjölda losunarheimilda innan tilskilins frests.

Slíkir útreikningar eru flóknir og fela í sér verðtryggingu miðað við evrópskan samhæfðan neysluverðsvísitölu (HICP), gengisumreikning yfir í innlendan gjaldmiðil og síðan dráttarvaxtaútreikning. Deilufjárhæðir í slíkum málum eru gjarnan mjög háar og jafnvel smávægilegar sléttunar hafa mikil áhrif.

Gengisumreikningur vaxta

Ekki er óalgengt að þörf sé á að umreikna bæði höfuðstól og dráttarvexti yfir í annan gjaldmiðil, eða að höfuðstóll sé reiknaður í einum gjaldmiðli á meðan dráttarvaxtafjárhæðin sé í öðrum. Slík atvik flækja vaxtaútreikninga enn frekar og krefjast öflunar réttra gengisskráninga á ákveðnum tímapunktum.

Verkfæri fyrir norrænan vaxtaútreikning

Dráttarvaxtaútreikningar á Norðurlöndum fela í sér víðtækt úrval flækingarþátta — frá mismun á vaxtímabilum og vaxtadögum, í gegnum vaxtavexti og vísitölutryggingu, til gengisumreiknings og losunarkvótagjalda. Interestia er þróað einmitt til að takast á við allar þessar útfærslur.